Zürih ve Londra Anlaşmaları çerçevesinde, Kuruluş, Garanti ve İttifak Antlaşmaları gereğince Kıbrıs Türk halkı ve Kıbrıs Rum halkının ortaklığıyla kurulan 1960 Kıbrıs Cumhuriyeti, dönemin Kıbrıs Cumhuriyeti Cumhurbaşkanı Makarios’un 30 Kasım 1963 tarihinde anlaşmalara açık bir şekilde aykırı olarak ortaklık devletinin anayasasını tek taraflı değiştirmesiyle gasp edilmiş, 21 Aralık 1963 tarihinde Rumların Kıbrıslı Türklere yönelik başlatmış olduğu saldırılarla da bu gasp fiilen gerçekleşmiştir. Kıbrıslı Rumların yoğun saldırılarına devam etmesi sonucu Ada’da gerçekleşen gelişmelere müdahale etmek maksadıyla 4 Mart 1964 tarihinde Birleşmiş Milletler Güvenlik Konseyi nihai toplantısını düzenlemiş ve toplantı sonucu alınan 186 sayılı kararla Kıbrıs’ta Birleşmiş Milletler Barış Gücü’nün (BMBG) kurulmasına karar vermiştir. Bahse konu kararda, BMBG’nin Kıbrıs’a konuşlanmasının “Kıbrıs Hükümetinin iznine” tabi bırakılması ve aslında kararın alındığı tarihteki “Kıbrıs Hükümeti”nin yalnızca Rumlardan oluşması, 30 Kasım 1963 tarihinde başlayan ve 21 Aralık 1963 tarihinde fiiliyata dönüşen gaspın meşru hale gelmesine sebep olmuştur. Aynı zamanda bu durum Kıbrıslı Türklerin iradesinin alınmaması sonucunu doğurmuş ve Birleşmiş Milletler Barış Gücü misyonlarının temel ilkesi olan “tarafların rızası” ilkesine de aykırılık teşkil etmiştir. Nitekim günümüze kadar süren Kıbrıs meselesinin çözümsüzlüğünün ilk düğmesi 186 sayılı kararla birlikte yanlış düğümlenmiştir.
Kararın kendisinin Kıbrıs meselesinin nihai çözümsüzlüğünü doğurmasıyla birlikte içeriğinin çok daha rasyonel hususlar içerdiğini ifade etmek gerekmektedir. Nitekim kararda; Kıbrıs’taki mevcut durumun uluslararası barış ve güvenliği tehdit edebileceği, süratle ilave önlemler alınmazsa sahadaki durumun daha da kötüleşebileceği kaydedilerek BMBG’nin yalnızca sembolik bir gözlem misyonu olmayacağı açıkça belirtilmiştir. Karara göre BMBG’nin misyonu; çatışmaların yeniden başlamasının önlenmesi, gerektiğinde düzeninin korunması, barışın yeniden tesisi ile normal şartlara dönüşe katkı sunulması olarak belirlenmiştir. Böylelikle BMBG, ilk günden itibaren sadece “çatışmayı önleme ve tarafları ayırma” göreviyle değil, güvenliği yatıştırma ve adadaki olağan hayata dönüşü kolaylaştırma amacıyla tasarlanmıştır. Nitekim BMBG’nin kurucu metni olan 186 sayılı karar çok tartışmalı olsa da bugünkü misyonun mantığını anlamak bakımından hâlâ belirleyici olmaktadır.
BM Güvenlik Konseyinin almış olduğu bahse konu karar, yalnızca Kıbrıs’ta Barış Gücü kurulmasını değil aynı zamanda “Kıbrıs hükümeti” ve Yunanistan, Türkiye, Birleşik Krallık hükümetlerinin mutabakatı ile bir arabulucu tayin edilmesini de tavsiye etmiştir. Arabulucunun görevi, toplum temsilcileri ve ilgili hükümetlerle birlikte çalışarak Kıbrıs sorununa barışçı ve uzlaşılmış bir çözüm bulunmasını teşvik etmek olarak belirlenmiştir. Böylelikle BMBG’nin henüz başlangıçtaki görev tanımı; BMBG asker ve polisinin sahadaki güvenlik, ateşkes, ara bölge, asayiş ve insani yardım faaliyetlerini yürütmesi ile BM Genel Sekreterinin atayacağı temsilci veya arabulucunun siyasi çözüm, toplumlar arası temas, liderler arası müzakere ve garantörlerle diplomatik temas hattını yürütmesi şeklinde iki sütuna oturmuştur. Nitekim halihazırda her altı ayda bir Kıbrıs’a ilişkin yayımlanan BM Genel Sekreteri İyi Niyet Misyon Raporu ve Kıbrıs BMBG Faaliyet Raporu bu ikili görev tanımını açıkça yansıtmaktadır.
Barış Gücü misyonunun tarihsel gelişimi incelendiğinde, görev tanımının zamanla daha da somutlaştığı görülmektedir. Öyle ki 31 Mayıs 1979 tarihli Genel Sekreter raporu, BMBG’nin faaliyet başlıklarını “görev yetkisi”, “irtibat ve iş birliği”, “BMBG’nin hareket serbestisi”, “ateşkesin muhafazası”, “statükonun korunması”, “mayınlar” ve “insani koşulların normalleştirilmesi” şeklinde sıralamaktadır. Aynı raporda ayrıca ilk defa “Genel Sekreterin iyi niyet misyonu” başlıklı ayrı bir bölüm de bulunmaktadır. Bu yönüyle belge iki bakımdan önemlidir. Birincisi, 1974 sonrasında BM’nin adadaki fiilî işlevinin belirgin biçimde ateşkesin sürdürülmesi, statükonun korunması, mayınlar ve insani konular etrafında yoğunlaştığını göstermesidir. İkincisi ise, siyasi çözüm arayışının ayrı başlıkta yer alması ile artık BMBG misyonunun iki sütunlu görevinin kurumsallaştığını açıklamasıdır.
BMBG’nin süreç içerisinde görev alanının oldukça genişlediğini belirtmek gerekmektedir. Nitekim 5 Ocak 2026 tarihli aynı rapora göre, BMBG tarafından 15.000’den fazla kara devriyesi yürütüldüğü, askerî ihlallerin izlendiği, Pile, Maraş ve Akyar gibi hassas bölgelerde ihlallerin detaylı şekilde kayda geçirildiği, yetkisiz sivil faaliyetler, kaçak avcılık, kaçakçılık ve suç olaylarının denetlendiği, kuzeyde yaşayan Rumlar ve Marunilere, güneyde yaşayan Türklere yönelik insani yardım faaliyetlerinin sürdürüldüğü, dinî etkinlikler, eğitim ve ilaç sevkiyatı gibi alanlarda da misyonun aktif rol aldığı görülmektedir. Ayrıca iki toplumlu etkinlikler, gençlik programları ve kadın-barış-güvenlik gündemi de Barış Gücü misyonunun bir parçası haline gelmiştir. Bu nedenle BMBG’yi dar anlamda yalnızca “askerî gözlem gücü” diye tanımlamaktan ziyade, misyonun güvenlik, düzenin korunması, insani yardım faaliyetleri ve toplumlar arası temas arasında dağılan çok yönlü bir barışı koruma mekanizması olduğunu not etmek daha doğru olacaktır. Bu tür faaliyetlerin tamamının BMBG Faaliyet Raporunda yer aldığı vurgulanmalıdır.
Bununla birlikte Genel Sekreter’in iyi niyet misyon raporu, esasen anlamlı ve sonuç odaklı müzakerelere geçiş için ortak bir başlangıç noktası bulunup bulunmadığını, liderler ile garantör devletler arasında ne tür temaslar yapıldığını, kişisel temsilcinin faaliyetlerini, teknik komitelerin çalışmalarını ve güven artırıcı önlemlerin ne ölçüde ilerlediğini ele almaktadır. İyi niyet misyon raporlarında Genel Sekreter’in liderlerle ve garantörlerle teması, geniş formatlı gayri resmî toplantılar, üçlü görüşmeler, güven artırıcı girişimler, teknik komiteler, gençlik, kültürel miras, çevre, toplumsal cinsiyet eşitliği ve sivil toplumla istişare gibi başlıklar ayrıntılı biçimde yer almaktadır.
Nihayetinde BM’nin Kıbrıs’taki mevcudiyetinin yalnızca bir askeri gözlem düzeni olmadığı, güvenlik ile arabuluculuk faaliyetlerini aynı anda yöneten iki sütunlu bir kurumsal düzenleme olduğu ifade edilebilir. Bu çerçevede kısa bir özetle BMBG;1964’te çatışmanın yeniden başlamasını önlemek, sükûnet ortamına ve normal şartlara dönüşe katkı sunmak üzere kurulmuş, zamanla ateşkes hattının, ara bölgenin ve insani yardım faaliyetlerinin gözetlenmesi sorumluluğunu üstlenmiştir. Genel Sekreter’in iyi niyet misyonu ise Kıbrıs meselenin siyasi çözüm boyutunu sahiplenerek liderler, toplumlar ve garantörler arasında diplomatik faaliyetlerin yürütülmesini içermektedir.
Faydalanılan Belgeler
United Nations Security Council Resolution, S/RES/186 (1964), 4 Mart 1964.
Report of the Secretary-General on the United Nations operation in Cyprus, S/13369, 31 Mayıs 1979.
Report of the Secretary-General on his mission of good offices in Cyprus, S/24472, 21 Ağustos 1992.
Report of the Secretary-General on his mission of good offices in Cyprus, S/2026/9, 5 Ocak 2026.
Report of the Secretary-General on United Nations operation in Cyprus:, S/2026/8, 5 Ocak 2026.
